Unijne kary wiszą nad Polską. System elektroodpadów wymaga pilnej naprawy

Z raportu „20 lat systemu ZSEE w Polsce: diagnoza, wyzwania i rekomendacje”, opracowanego przez ElektroEko i WEEE Forum, wynika, system gospodarowania zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym działa, ale ocena jego skuteczności i sposób egzekwowania obowiązków wymagają pilnej zmiany. Utrzymanie obecnego modelu oznacza ryzyko poważnych strat – zarówno dla producentów sprzętu, jak i budżetu państwa.

Wskaźniki rosną, ale cele się oddalają

Polski system gospodarowania zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym ma już 20 lat. Zbieramy średnio 14,6 kg elektroodpadów na mieszkańca, więcej niż średnia UE (11,2 kg). Na papierze wygląda to dobrze. W praktyce jednak unijne cele liczone są nie od liczby odpadów, lecz od masy nowo sprzedanych urządzeń. Im więcej sprzętu trafia na rynek, tym trudniej sprostać wymaganiom.

W całej UE średni wskaźnik zbiórki spadł do 42%, podczas gdy cel wynosi 65%. Pascal Leroy, dyrektor generalny WEEE Forum, podkreśla, że to dowód na błędny sposób oceny: – To dowód, że obecny sposób wyznaczania celów jest daleki od rzeczywistości rynkowej. Trzeba patrzeć na tonaż sprzętu, który realnie staje się odpadem, a nie na masę nowo sprzedanych urządzeń.

Dyskusja o zmianie metodologii to nie tylko kwestia statystyki. Komisja Europejska rozważa bowiem, by od 2028 roku państwa członkowskie płaciły 2 EUR za każdy kilogram niezebranego sprzętu. Dla Polski oznaczałoby to nawet 800 mln EUR rocznie. – To realne zagrożenie dla producentów, konsumentów i państwa. System musi być przygotowany, aby takich kosztów uniknąć – ostrzega Grzegorz Skrzypczak, prezes ElektroEko.

Nowe oblicze szarej strefy

Raport „20 lat systemu ZSEE w Polsce: diagnoza, wyzwania i rekomendacje” ujawnia, że szara strefa nie zniknęła – tylko zmieniła formę. Problemem nie są już sfałszowane dokumenty, lecz nieprzejrzyste powiązania kapitałowe między zakładami przetwarzania a organizacjami odzysku. Niektóre firmy tworzą własne organizacje, by wyprowadzać środki z systemu w postaci dywidend. W efekcie pieniądze, które powinny wspierać zbiórkę i recykling, trafiają poza system. Według danych z KRS zyski wypłacone w ten sposób przekroczyły 200 mln PLN.

– Przy spadającej sprzedaży sprzętu i nadmiarze mocy przerobowych przekraczających milion ton rocznie ryzyko takich praktyk dramatycznie rośnie – zauważa Skrzypczak.

Powiązania między zakładami przetwarzania a organizacjami odzysku prowadzą także do dumpingu cenowego i erozji zaufania w branży. W efekcie legalne podmioty działają w coraz trudniejszych warunkach, a środki na edukację i rozwój infrastruktury maleją.

„Bliskie powiązania organizacji odzysku i zakładów przetwarzania niosą ze sobą dodatkowe ryzyka: niską transparentność finansową oraz stosowanie dumpingu cenowego w celu eliminacji konkurencji. To osłabia zaufanie do systemu i odbiera środki, które powinny wspierać realną zbiórkę, recykling i edukację. Według oficjalnych danych z KRS kwota wypłaconych zysków przekroczyła 200 mln złotych” – napisano w komunikacie prasowym.

Europa ma gotowe wzorce

Z raportu opracowanego przez ElektroEko i WEEE Forum wynika, że w wielu krajach UE udało się ograniczyć podobne problemy dzięki jasnym regułom i kontroli danych. W Niderlandach każdy kilogram elektroodpadów ma swoje odzwierciedlenie w dokumentacji. Pomaga w tym centralny rejestr, model not-for-profit oraz system takeback, który zachęca punkty złomu i recyklerów metali do przekazywania ZSEE do oficjalnych zakładów przetwarzania. W Niemczech i Francji działa clearing house – niezależny koordynator, który eliminuje podwójne liczenie i zapewnia spójne dane o zbiórce. W Norwegii próba połączenia zakładów przetwarzania i organizacji odzysku została porównana do sytuacji, w której „lis pilnuje kurnika” – i odrzucona.

Wnioski są jednoznaczne: oddzielenie kapitałowe i organizacyjne obu sektorów to warunek przejrzystości.

Dwanaście filarów reformy

Autorzy raportu „20 lat systemu ZSEE w Polsce: diagnoza, wyzwania i rekomendacje” proponują 12 filarów naprawy systemu. Wśród kluczowych postulatów znajdują się:

• rozdzielenie właścicielskie i organizacyjne organizacji odzysku oraz zakładów przetwarzania,
• podniesienie minimalnego kapitału organizacji odzysku do 20 mln PLN,
• pełna przejrzystość danych w systemie BDO,
• powołanie niezależnego clearing house do koordynacji i raportowania,
• obowiązek przekazywania odpadów wyłącznie do autoryzowanych podmiotów,
• zasada „all actors”, czyli współodpowiedzialność całego łańcucha,
• wreszcie – inwestycje w edukację i rynek recyklatów.

– Edukacja ekologiczna w obszarze ZSEE to nie dodatek do systemu, lecz jego fundament. Bez niej nawet najlepiej skonstruowane mechanizmy prawne i logistyczne nie będą w pełni skuteczne – podkreśla Maria Andrzejewska, dyrektorka UNEP/GRID-Warszawa.

Brak danych, brak kontroli

Największym problemem pozostaje niespójność danych. Brakuje jednolitych statystyk, a część strumienia elektroodpadów znika z systemu. Kontrole NIK potwierdzają, że równoległe kanały obiegu sprzętu pozostają poza ewidencją. Bez centralnej koordynacji i weryfikacji trudno mówić o skutecznym egzekwowaniu prawa.

Polska stoi więc przed wyborem: reformować i uporządkować system elektroodpadów, albo płacić za jego nieskuteczność. W obliczu nadchodzących regulacji i rosnącej presji rynku czasu na decyzje pozostaje coraz mniej.

ElektroEko to największa w Polsce organizacja odzysku urządzeń elektrycznych i elektronicznych. Działa od 2006 roku. Została założona i jest kontrolowana przez producentów. Dotąd zorganizowała zbiórkę ponad 1,8 mln ton zużytego sprzętu – ponad 40% całkowitej masy zebranej w kraju.

Zapraszamy na TEK.day Wrocław, 19 marca 2026. Zapisz się tutaj!